Nieuw mensbeeld, nieuwe markten?

'Sociale innovatie' is hot. Het thema duikt op op vele bijeenkomsten en congressen. En niet voor niets, want het is precies wat we nodig hebben om ons collectieve functioneren af te stemmen op de uitdagingen en kansen waar we ons voor geplaatst zien. Sociale innovatie houdt kortweg in dat we nieuwe manieren vinden om met onszelf en elkaar om te gaan, met als resultaat dat menselijke talenten veel meer benut worden en tot doorontwikkeling komen.

Onlangs was er op de landelijke kwaliteitsdag in Dolfinarium Harderwijk, georganiseerd door KKNF, Kwaliteitskring Zwolle en Darqa, een prachtig aanbod van lezingen en workshops over het thema Sociale Innovatie. Wat mij vooral duidelijk werd is dat het huidige tijdsgewricht letterlijk ons denken op z'n kop zet. Allerlei begrippen blijken ineens een nieuwe betekenis te krijgen. Ze moeten op een nieuwe manier begrepen te worden, omdat de oude manier niet meer klopt met de werkelijkheid. We hebben heel wat overtuigingen af te leggen. Zo zijn (formele) organisaties niet langer de vanzelfsprekende manier om mensen effectief te laten samenwerken, maar organiseert de samenleving zich steeds meer zelf. En zo moeten we bij de term leiderschap niet meer denken aan topposities, maar aan het informele leiderschap dat op allerlei plekken en niveaus op kan komen.

Maar er is nog een 'herdefiniëring' aan de orde. Eén die ik er zelf in eerste instantie niet zo snel uit had gehaald. Het gaat om het volgende. Je hoort het vaak wanneer het onderwerp duurzaamheid ter sprake komt: 'Maar de schoorsteen moet ook roken'. Ja, helemaal waar. Daar zijn we het met z'n allen wel over eens. Wat echter opvallend is, als we zeggen 'maar de schoorsteen moet ook roken', is het woordje 'maar'. Het suggereert dat het laten roken van de schoorsteen op gespannen voet zou staan met werken vanuit maatschappelijke of duurzame principes. Waar baseren we dat eigenlijk op?

We weten allemaal hoe goed bedrijven zijn in het aan de man brengen van hun producten en diensten. Logisch, want als bedrijf ben je afhankelijk van omzet. Getalendeerde accountmanagers en informatieve brochures dragen daar aan bij, maar zo nodig ook slimme marketingtrucs en verleidelijke verpakkingen. Blijkbaar lukt het om de consument voor van alles te interesseren, zelfs voor producten die hij níet nodig heeft, die zijn gezondheid ondermijnen én die een negatief effect hebben op milieu en samenleving. We zijn niet verbaasd dat bedrijven dat 'kunstje' goed beheersen. Waarom hebben we er dan geen vertrouwen dat dat ook kan lukken voor producten en diensten waar we met z'n allen alleen maar beter van worden? Is dat ook weer een overtuiging die zich nogal diep in ons onbewuste heeft vastgezet?

De aanname is blijkbaar dat een bedrijf dat kiest voor duurzaamheid en MVO het moeilijk zal krijgen in de markt. Welk mensbeeld hebben we eigenlijk als we denken dat daar niet veel kopers voor te vinden zullen zijn?

Het leuke is dat tijdens genoemd congres juist ook ons mensbeeld aan de orde kwam. Een soort eindconclusie was dat sociale innovatie erover gaat dat de mens veel meer als geheel tot zijn recht dient te komen in organisaties en in de maatschappij. Dus niet alleen als een 'bundeltje' kennis en vaardigheden, maar als een complete persoon inclusief zijn idealen, passie, (al dan niet verborgen) talenten, creativiteit, wijsheid en relaties.

Maar ook de markt bestaat natuurlijk uit mensen. Is het toepassen van dat nieuwe mensbeeld ook voor marketing en marktbenaderingen de nieuwe uitdaging? Is het de kunst om de klant als een compleet wezen, inclusief zijn idealen, wijsheid en langetermijnvisie, aan te spreken? En wat zal de klant, op zijn beurt, in dat geval van het bedrijf verwachten?

Als we kijken naar bedrijven met duurzaamheid hoog in het vaandel, dan lijkt dat inderdaad te zijn wat er gebeurt. Zeker bij bedrijven waarin intern een flink stuk passie en oprechtheid aanwezig is. Deze bedrijven brengen veel meer diepgang in in de relatie die zij onderhouden met klant en markt. En zij doen hun best de gewekte verwachtingen ook waar te maken. Ongetwijfeld baseren zij zich daarbij op een breed en veelzijdig mensbeeld. Voor hen is de klant geen 'bron van omzet' maar een waardevol en veelzijdig mens die je graag betrekt bij het werken aan je duurzame ambities. Bedrijven volgen immers niet alleen de markt. Zij beïnvloeden ook de markt. Afhankelijk van het mensbeeld, kunnen bedrijven kiezen op welke manier zij hun rol nemen in deze marktontwikkeling.

Ontdekken wat we écht willen

Je inzetten voor maatschappelijke transitie - voor ontwikkeling richting een meer duurzame samenleving - roept de vraag op waaróm je dat zou doen. Gaat het nu niet goed dan? Kun je mensen dwingen te veranderen? Is dat niet veel te idealistisch? Heeft het wel zin?

Een eenvoudig antwoord op deze vragen is er volgens mij niet. Maar wat mij betreft begint het steeds bij de vraag 'Wat willen we?'

Het heeft zin het er met elkaar over te hebben hoe we onze samenleving zouden wíllen. Hoe willen we omgaan met onze medemens, dichtbij en ver weg? Hoe willen we omgaan met onszelf? En als het bijvoorbeeld gaat over onze economie: wíllen we onszelf afhankelijk opstellen van een op een specifieke manier ingericht geldsysteem?

Door te beginnen bij de vraag 'Wat willen we?' krijgen we een realistisch beeld over de ontwikkelingen die mogelijk en zinvol zijn. Zinvol omdat ze ons brengen in een richting die we waarderen. Mogelijk omdat we er de collectieve drive voor hebben. Al bevindt deze drive zich wellicht grotendeels onder de oppervlakte. We zullen de motivatie van mensen hard nodig hebben om de door onszelf gewenste veranderingen tot stand te brengen.

Want als er één ding duidelijk is, dan is het wel dat de richting die we nu collectief op gaan, niet de richting is die we gezamenlijk willen. We zien dat op zeer veel terreinen. Denk aan bureacratisering, sub-optimalisaties, bezuinigingen, uitputting van de aarde en sterk ongelijke verdeling van de welvaart. Ik ben er zeker van dat er draagvlak is voor verandering. Wat niet wil zeggen dat de verandering er vanzelf zal komen en soepel zal verlopen. Het is namelijk een verandering die van ons vraagt dat we patronen doorbreken, vermeende zekerheden opgeven ... en we weten allemaal uit eigen ervaring hoe lastig dat is. Vaak gebeurt dat zelfs pas als we met onze rug tegen de muur staan.

Maar hoe dan ook, uiteindelijk zúllen we die patronen doorbreken. En hoe plezieriger dat voor ons verloopt, hoe beter het is. Waar het op aan komt is leiderschap tonen. Niet alleen door de bekende (politieke) leiders, maar door iedereen op z'n eigen manier. Door leiderschap te tonen doorbreek je patronen. Door leiderschap te tonen kun je dingen die lastig zijn uiteindelijk toch bereiken.

Het bijzondere aan maatschappelijke transitie is dat het er dan om gaat als collectief leiderschap te tonen. Leiderschap over onszelf als mensheid. We kunnen duidelijk zien en ook aanvoelen dat onze samenleving voor grote veranderingen staat. Wíj maken deel uit van die veranderingen. Wij bepalen hoe die veranderingen zich zullen voltrekken. Maar wetend hoe moeilijk het is om op individueel niveau patronen te doorbreken, hoe moeilijk zal het dan zijn om dat op collectief niveau te doen?

De sleutel zit erin om het draagvlak dat er al is zichtbaar te maken, in de 'spotlights' te zetten. Als we de diepere motivaties van mensen - hun idealen, verlangens en wensen - op tafel krijgen, krijgen we zicht op de mogelijkheid om te veranderen. Dan zien we waar we kunnen beginnen. Niet omdat het moet. Niet omdat we ergens bang voor zijn. Niet omdat het moreel vereist is. Maar simpelweg omdat we het willen. Omdat we onze inspanningen en talenten wíllen inzetten voor het huidig en toekomstig welzijn van mensen, inclusief onszelf.

Concreet kun je op allerlei manieren een 'podium' bieden voor de diepere drijfveren van mensen. Van kunst tot social media, van een groot congres tot een één-op-één gesprek. De vraag is niet of het kán. De vraag is of we het dóen. Ieder mens, ieder bedrijf en iedere instantie heeft uitstekende mogelijkheden om zo zijn steentje bij te dragen aan een cultuur die ruimte biedt aan wat we ten diepste willen.

Heidi Leenaarts

True Colours Project

Oprechte communicatie tussen bedrijven en burgers

Door het schrijven van het boek De Bron werd ik verrast door de oprechte drive die er bij veel leiders is. 'Iedereen zou dat moeten kunnen zien', was mijn gedachte. Het jaarcongres van Bron voor Leiders, voorjaar 2011, gaf me het duwtje dat ik nodig had. Ik begon het project True Colours vorm te geven:

'Onze maatschappij staat voor grote uitdagingen. De vraagstukken van economie, klimaat, voeldselvoorziening, maatschappelijke stabiliteit én geluk hangen nauw met elkaar samen. Het is nodig de dingen op een fundamenteel niveau te bekijken en van daaruit onze collectieve toekomst vorm te geven. Maar juist deze basale informatie wordt mensen slechts heel beperkt aangereikt. Ook ontbreekt een aantrekkelijk collectief toekomstperspectief. True Colours heeft tot doel mensen dit aan te reiken op een manier die toegankelijk én geloofwaardig is.

Voor het project True Colours zoek ik de aansluiting met bedrijven met 'hoog ontwikkeld leiderschap'. Er zijn veel bedrijven die vanuit een holistische visie werken en functioneren. Deze bedrijven kenmerken zich door enerzijds oprecht en ver ontwikkeld leiderschap en anderzijds een organisatiecultuur waarin de gemeenschappelijke waarden diep verankerd zitten. Het zichtbaar maken van deze bedrijven - wat ze doen, waar ze voor staan en en wat ze nastreven – is positief voor onze cultuur en voor de ontwikkeling van de samenleving. We gaan in het project via uiteenlopende kanalen de interactie met het publiek zoeken: inspiratiefilms, een TV-serie, Social Media, publicaties en presentaties/sessies. 

Rode draad door de beoogde (tv)-serie is een groep studenten, 'het Quest Team, dat zichzelf de opdracht geeft zich een beeld te vormen van een aantrekkelijk én realistisch collectief toekomstperspectief. Om dat beeld steeds completer te krijgen, gaan ze in gesprek met leiders uit bedrijfsleven en wetenschap. Zo voegen ze steeds een puzzelstukje toe aan de puzzel. Mensen die de serie volgen kunnen zo, door de ogen van het Quest Team, deze informatie tot zich nemen. Behalve om informatie op een fundamenteel niveau, gaat het ook om waarden en visies. 

Ik ben er zeker van dat het betekenisvol is om een breed publiek dit genuanceerde beeld en bijbehorende inzichten aan te reiken. Het stimuleert mensen om naar hun eigen waarden te kijken, open hierover te conmuniceren en het draagt bij aan vertrouwen in de samenleving. De kunst is om daarvoor aantrekkelijke, leuke en laagdrempelige vormen te vinden. Het is de communicatie tussen bedrijfsleven en de burger die de openingen kan creëren voor duurzame transitie. Duurzame transitie op te vatten in de betekenis van veranderingen op fundamenteel niveau die er voor zorgt dat we onszelf gaan leiden in de richting die we wíllen.

Het project True Colours bevindt zich in de opstartfase. Belangrijkste speerpunt is momenteel het betrekken van passende bedrijven (founders) hierbij. Daarnaast is er inmiddels een kerngroep van studenten tot stand gekomen en gaan we aan de slag met het neerzetten van de identiteit (website, publicatie eerste boekje, etc.). Een aantal enthousiastelingen vanuit Bron voor Leiders (www.bronvoorleiders.nl) denkt en doet mee om dit project verder te brengen.

Zie ook www.truecoloursproject.nl